EMAMAKI: 80
SIKHATSI: 2½ ema-awa
LIPHEPHA LESIBILI (P2)
LIBANGA 12
Fundza lelikhasi ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.
Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini lelilandzelako bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuphendvula yona.
Liphepha lemibuto licuketse tigaba LETINTSATFU:
SIGABA A: Tinkondlo 
SIGABA B: Inoveli 
SIGABA C: Umdlalo 
Landzela ticondziso ekucaleni kwaleso naleso sigaba.
ISIHLANU IMIBUTO lofanele uyiphendvule seyiyonkhe: Esigabeni A imibuto mitsatfu , esigabeni B munye , esigabeni C munye . Sebentisa luhlu lwekutikhumbuta kute usitakale.
Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo ephepheni lemibuto.
Cala leso naleso sigaba ekhasini LELISHA.
Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.
Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:
SIGABA A: Lokungenani emaminitsi langema-40
SIGABA B: Lokungenani emaminitsi langema-55
SIGABA C: Lokungenani emaminitsi langema-55
Lelikhasi litawusita bahlolwa ekukhetseni imibuto LABAFUNA kuyiphendvula ngaphandle kwekufundza lonkhe leliphepha lemibuto.
SIGABA
TINOMBOLO TEMIBUTO
A: Tinkondlo
Tinkondlo letifundvwe ekilasini
A: Tinkondlo
B: Inoveli
Indzabambhalo nobe imibuto lemifisha
C: Umdlalo
Indzabambhalo nobe imibuto lemifisha
CAPHELA: Esigabeni B na C, phendvula YINYE INDZABAMBHALO NAMUNYE umbuto WEMIBUTO LEMIFISHA.
SIGABA A: TINKONDLO
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKILASINI
UMBUTO 1
Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI kuleti letilandzelako uphendvule ngato imibuto letawulandzela:
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Ababangaki labatiba buso bakho Ntfombi
Ababonwa labatsi uma bahlala bakufulatsele Ntfombi
Kuba kuvuka nje embikwakho kuyahlalwa
Likhehla uliphulula imphandla likhumbule
Likhumbula ebusheni kucine libunti
Litikhumbule lisayikhahlela yetinyawo
Wakho umkhuhlane ukhuba linyenti.
Bhala indzatjana ucoce ngemcondvo lojulile walenkondlo.
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama langabi ngaphasi kweli-190 kodvwa kungabi ngetulu kwalangama-240.
NOBE
UMBUTO 2
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Ngengcilato yesigwadzi busika,
Nasala ningenangubo nihawulisa.
Umhlaba bewuhleti ungcunu,
Ingubo yawo leluhlata wemukiwe,
Wemukwe busika sigwadzi semvelo,
Siyimbonya ngelichwa siyiwombisa,
Wo! Letfwese manje lihlobo!
Letiluhlata tembatfo temvelo,
Yini lengubo lakhuluma ngayo sonkondlo lapha emgceni wesitsatfu?
Ingubo yawo leluhlata wemukiwe,
Wemukwe busika sigwadzi semvelo,
Sonkondlo bekakusiphi simo nakabhala lenkondlo?
Sonkondlo ucondze kusitjelani kulemigca lelandzelako?
Ingubo yawo leluhlata wemukiwe,
Wemukwe busika sigwadzi semvelo,
Ligama lekuvunula ngabe sonkondlo ulisebentise kahle yini kulenkondlo? Sekela imphendvulo yakho.
Bhala sinongo senkhulumo lesicuketfwe ngulomugca lolandzelako bese uchaza kutsi sibumbene kanjani nalenkondlo.
NOBE
UMBUTO 3
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Labakwatiko batsi:
Usihlutfulelo semphilo,
Lundlule luphangelane kuwe,
Lugijime ngematubane lamakhulu
Kulelibuswa ngungcondvonkhulu.
Sihlutfulelo semphilo yemuntfu,
Vuleka singene ngekhatsi
Kuletindvongakati letinkhulu,
Siyotsekela lwati lolujulile
Lenkondlo iluhlobo luni?
Bhala ingcikitsi yalenkondlo.
Usihlutfulelo semphilo,
Nguliphi lisu lebunkondlo lelisetjentiswe ngusonkondlo kulemigca lelandzelako?
Lundlule luphangelane kuwe,
Sonkondlo ucondze kusitjelani kulomugca lolandzelako?
Chaza kutsi ligama lelitsi 'sihlutfulelo' lihambisana kanjani nengcikitsi yalenkondlo.
NOBE
UMBUTO 4
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Minyentana leminyaka,
Liloku limile lelivi,
Siloku simile lesimemetelo,
Ngoba sifikile sikhatsi,
Sekutsi wesifazane aphelele,
Kufakazelwe kuhlala kahle,
Sidze sikhatsi kukhalwa,
Kukhalwa ngemphilo kubantfwana,
Lokushisa buhanguhangu.
Kusale ticintsi letome nkhwa,
Hamba nesikhatsi.
Phila nesikhatsi.
Shano luhlobo lwesifanamsindvo kulomugca lolandzelako. Bhekisa etinhlavini letidvwetjelwe.
Chaza kutsi sihloko salenkondlo sihambisana kanjani nalokushiwo ngulenkondlo.
Bhala luhlobo lwesinongo lolucuketfwe ngulomugca lolandzelako nekutsi sonkondlo usisebentise kahle yini?
Kukhalwa ngemphilo kubantfwana,
Sonkondlo ucondze kusitjelani kulemigca lelandzelako?
Hamba nesikhatsi.
Phila nesikhatsi.
UMBUTO 5
Phendvula munye umbuto kulena lelandzelako:
Nemave, tigodzi netilwandle
Ngafundza kusho nangetilimi tetive
Ngivakalise kugaya kwenhlitiyo nengcondvo,
Vuma lwimi lwami ngiphefumule ngawe.
Letivunywa nguwe:
Ngikwati kuceketsela Ngwane wonkhe ngawe,
Ngako lokuvela ekujuleni kwemcabango.
Ungangishiyi lifa lami,
Bhala indzatjana ngaloko sonkondlo lakhuluma ngako kulenkondlo lengenhla.
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama langabi ngaphasi kweli-190 kodvwa kungabi ngetulu kwalangama-240.
NOBE
UMBUTO 6
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Kulinywa live kuhlanyelwe ekujuleni,
Lapho kungefiki mphandze
Kuhlanyelwa ngemphelasontfo.
Bantfwana, emabhungu netintfombi.
Uyasho ngesizotsa umfundisi:
Bayatesula,betsembe, bamutsi njo emehlweni.
Caphuna umugca esitanzeni sesibili lapho kusetjentiswe khona sidvonsamoya.
Shano bunkondlo lobakhiwa ngulamagama ladvwetjelwe kulemigca lemibili lelandzelako:
Kulinywa live kuhlanyele ekujuleni,
Lapha emgceni welishumi nakutsatfu, yini lebangela sonkondlo atsi:
Lemvula yetinyembeti?'
Hluta lomugca wenkondlo lolandzelako ubhekise egameni lelidvwetjelwe:
Kulinywa live kuhlanyelwe ekujuleni,'
Kuhlanyelwa ngemphelasontfo.'
Bhala KUNYE lokubi NAKUNYE lokuhle lokungabangelwa nguloku lakhuluma ngako sonkondlo kulenkondlo lengenhla.
SAMBA SIGABA A:
SIGABA B: INOVELI
Kulesigaba kunemanoveli lamabili. Wena-ke khetsa ibe YINYE loyifundze ekilasini lonyaka uphendvule ngayo.
CAPHELA:
Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA kuleyo naleyo noveli loyifundzile. Kumele uphendvule nobe ngumuphi umbuto ube MUNYE ngaleyo noveli loyifundzile. Uma ukhetsa kuphendvula umbuto wendzabambhalo kulesi sigaba, uphocelelekile kutsi ESIGABENI C uphendvule imibuto lemifisha.
UMBUTO 7
Bhala indzabambhalo uhlahlele kutfutfuka kwesakhiwo salenoveli usho nekutsi umbhali uphumelele kangakanani kubhala sakhiwo senoveli lesemukelekako.
Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwema-340 kodvwa angabi ngetulu kwalangema-390.
NOBE
UMBUTO 8
IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza letheksthi leyincenye yendzaba bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Singayitsini Kunene imisebenti yebatsakatsi, loku nabo basebentela uyise Sathane."
Kodvwa lentfo nayentiwe ngumuntfu ngabe unesibulawela lesibi ngifunga eMantimandze."
Mine sengilihambe ngalicedza Kunene, futsi nanyalo ngisetawulihamba ngifuna bona bogobela labangahle banginike likhambi. Umtsakatsi ngidla naye liphalishi, akekho khashane."
Kodvwa indzaba lenjena iyaye yentiwe njani Khumalo? Bona bemanga batsini''?
Mine sengiticedze tonkhe tinyanga kanye nebapholofithi ngaletigigaba letivela kulomuti wami. Tonkhe tingitjela intfo yinye. Taze tangitjela nekutsi lomtsakatsi wacala ngekungibulala inhlitiyo. Uze ubone kutsi vele ngangifile, kwatsi noma asatele liphumalimile ngamcolela. Lendzaba yaba sifuba setfu sobabili ngobe yenteka ngalesikhatsi sihlala naye eJozi."
Abecinise kangakanani Khumalo kutsi umtsakatsi abedla naye liphalishi?
Ucabanga kutsi yini leyabangela Khumalo kutsi ahlale nemfihlo yeliphumalimile laLaMaseko?
Fakazela lesaga lesitsi, 'lutsandvo aluboni,' ngasinye setigigaba letenteka kulenoveli.
Fundza futsi letheksthi leyincenye yendzaba bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Liyasha litje kuLaMagagula edladleni, sewusilela tilalelo. Usila nje akakabindzi ngenhlitiyo uyabalisa. "Kuyini kwendza? Kuyini kantsi kuphila? Kodvwa mine sengiphilelani nje nempela ngoba ngisha busuku nemini? Kodvwa batali bami abasangihawukeli ngani bangiphumute kulesihogo lengikuso? Maye make abengitjela bo kutsi imphumakudze ngiyifunani, lesichwichwichwi nekwenta." Ative setigcwala emehlo, kuye kanye etfuke setishisa etihlatsini. Ayekele kusila, agobe sidziyana sakhe lesasicedvwa ngemanti, atesule kanye nemafinyila labetipheleketela. Noma etama kutesula tinyembeti temihla, letinye noko tativele ticatsakele emphushini. Ukhala nje uyati nekutsi nalowo mmbidlana labewusila wawuwekugcina. Nawo phela abekhangetwe ngudzadzewabo naye angulomunye lotidlembelako. Kati abesalala etiko cobo lapha kaLushawulo. Ingani phela naye abengasati nekutsi kodvwa kukhonani layishiya ekhaya. Utsite asasila LaMagagula weva lokwebantfwanyana kwakhe sekukhalisana kubanga sikhokhwana sencwancwa labasukusule ngayo.
Kodvwa Khetsile ubakhaliselani bantfwana?"
Akusimi make ngunangu Todvwa udlela umntfwana sikhokho sakhe."
Ekwendzeni kukamkhatsali. Fakazela lesaga ngekucaphuna kuletheksthi lengenhla.
Umlingisi lomcoka uvetwe ngemphumelelo lenganani kulenoveli? Chaza.
Bhala tigameko LETIMBILI kulenoveli letingakholweki kahle letinjengetinganekwane.
Kube ngabe labantfwana baLaMagagula bebaphila kulesikhatsi salomuhla ngabe abasiboni lesimo labakuso. Vumela nobe uphikise lombono uphindze wesekele.
Inkhulumo letsi, imbilapho ivuna silondza iyimfundzisolite nawubuka imphilo yaLushawulo nenina. Hlatiya.
UMBUTO 9
Ngabe umbhali walendzaba wabhalela tetsamelilwati takhe indzaba lemnandzi nje kwekube tiyifundze nobe kukhona lokunye labekuhlosile ngalendzaba? Bhala indzabambhalo uvete wakho umbono.
Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwema-340 kodvwa angabi ngetulu kwalangema-390.
NOBE
UMBUTO 10
IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza letheksthi leyincenye yendzaba bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Yekela kucamba emanga wena! Kuyatiwa kutsi bewusejele yonkhe leminyaka kanye neyihlo. Make wakho ushona siyamngcwaba nisejele nine. Sikolo angeke sikwati kuchubeka nekufundzisa siboshwa lesifana nawe, ngako-ke sicela kutsi udedele bantfwana labanemarekhodi lamahle bafundze. Siboshwa nemfundzi bantfu lababili labehlukene labo. Sishiye ngekuthula lapha ngoba utawufundzisa bantfwana imikhuba lemibi.
Shano wakho umbono uwubhekise kulamavi lalandzelako:
Yekela kucamba emanga wena!"
Ngekubona kwakho ngubani imbangi lenkhulu yaMphikeleli kulendzaba? Usho ngani?
Ngabe ngumbono yini nobe liciniso kutsi Mphikeleli abesejele? Sekela umbono wakho.
Umona usuka esweni uye enhlitiyweni." Shano kwekutsi lesaga sihambisana kangakanani naletheksthi lengenhla.
Intsandvo yelinyenti ivetwe kanjani kulendzaba? Hlatiya.
Fundza futsi letheksthi leyincenye yendzaba bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Kufuneka emasu ekuyicedza imikhukhu. Bantfu bakitsi batawuhlala elaleni kuze kube nini? Kumele babhaliswe kahle bonkhe, bese bayakhelwa. Kufanele bakhelwe tindlu letinhle, leticinile futsi letihehako. Akufuneki kutsi kwakhiwe ngobe kucedvwa licala. Kumele kube tindlu labatishaya tifuba ngato. Bangatsi 'sibonga loku lesakhelwe kona nobe kukuncane.' Akucatjangelwe titfunti tebantfu ngekutsi bakhelwe tindlu labangeke batikhobose ngato. Kumele kungafani nakadzeni lapho bebakhala ngekutsi bakhelwe emadoshi emetjiso nobe emathoyilethi kwase kutsiwa tindlu. Indlu kumele kube yindlu sibili futsi ibonakale,"
Chaza simonhlalo sesikhatsi salendzaba ubhekise kuletheksthi lengenhla.
Chaza lomlingisi lokhuluma lamavi lakuletheksthi lengenhla.
Lesihloko salendzaba lesitsi "Kubamba Letingelako" siyifanele yini lendzaba? Hlatiya.
Hlola imicabango netincumo tembhali ubhekise kulamavi lalandzelako:
Kufanele bakhelwe kahle bonkhe'
SAMBA SIGABA B:
SIGABA C: UMDLALO
Kulesigaba kunemidlalo lemibili. Wena-ke khetsa ube munye lowufundze ekilasini lonyaka uphendvule ngawo.
CAPHELA:
Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA kulowo nalowo mdlalo lowufundzile. Kumele uphendvule nobe ngumuphi umbuto ube MUNYE ngalowo mdlalo. Uma ukhetse kuphendvula umbuto wendzabambhalo enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule imibuto lemifisha. Uma ukhetse kuphendvula imibuto lemifisha enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto wendzabambhalo.
UMBUTO 11
Bhala indzabambhalo uchaze kubumbana kwesimonhlalo salomdlalo nengcikitsi yayo.
Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwema-340 kodvwa angabi ngetulu kwalangema-390.
NOBE
UMBUTO 12
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Ngangena mine Ntfwasahlobo. Ngangena mine longena emitini kuthule dvu. Ngiyati nikhuluma ngetebukhosi. Ngimi lengitawube ngibekwa esikhundleni ngeMgcibelo, ngobe niyabangisana. Kuyawuze kube nini nibanga bukhosi? Kutsatfwa kwesikhundla ngekuthula sakugcina ngaMkhalelwa.
Vele banyenti labacabanga kutsi ngiyahlanya, kantsi ngiphile saka! Kuhlakanipha loku lokungenta ngati tindzaba letinkhulu. Tindzaba letinkhulu tatiwa bantfu labakhulu njengatsi.
Ngikutjelile ngatsi ngiphile saka! Umuntfu lengisola kutsi uyagula ngulowo lowehluleka kutjela umntfwanakhe emaciniso.
Ngitsi kuhle sitjele bantfwabetfu emaciniso odvwa. Singabetsembisi tikhundla letingasito tabo.
Lamavi aLaJele latsi "Maye uyatitsandza tindzaba letingakakufaneli" ahambisana kangakanani naloku lokwenteka lapha emphakatsi? Sekela imphendvulo yakho.
Ngabe kungumbono nobe emaciniso yini kutsi kuhlanya kuhambisana nekuhluma kwetihlahla. Usho ngani?
Esikhatsini lesinyenti teluleko tebantfu tingakufaka emgodzini. Fakazela lombono ubhekise kulokwentiwa nguLaJele.
Hlatiya lenkhulumo yaNtwasahlobo latsi "kuhle sitjele bantfwabetfu emaciniso" uyibhekise encwadzini yonkhe.
Ayihlabi ngakumisa. Chaza lesaga ubhekise etinkhulumeni nasetentweni taNtfwasahlobo.
UMBUTO 13
Umbhali walomdlalo usebentise indlela yekucamba badlali bakhe emagama, indlela labakhuluma ngayo netento tabo kuveta kutsi babadlali labanjani. Bhala indzabambhalo lesekela lenkhulumo lengenhla ubhekise kuBatjele, Mlandzeli naSatile.
Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwema-340 kodvwa angabi ngetulu kwalangema-390.
NOBE
UMBUTO 14
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Batjele:
Batjele:
Lusuku lwakusasa lwemancamu sibili. Lusuku lwentfokoto kulabo bebasebenta ngekutimisela, lusuku lwelusizi kulabo bebangatimiseli. Kudzela lowatiko kutsi imiphumela iyewuphuma ephephandzabeni injani.
Sibambe umoya mntfwanami. Akukho lesikwatiko tsine, kwati losetulu. Yonkhe indzawo kukhulunywa ngemiphumela lelindzelwe kusasa. Siyawukwamukela nobe yini levelako ndvodzakati.
Kuvuna lotjalile make. Ngikwentile konkhe lokusemandleni ami ngenhloso yekutsi ngiphumelele. Umnyaka lona uye waba lukhuni etimphilweni tetfu ngoba kusukela ngaBhimbidvwane besibhimbidzela incwadzi. Sifike kuMabasa sibasa incwadzi. Inyoni phezukwemkhono nobe Kholwane beyitsi nayikhala itsi 'Phezukwemkhono! Phezukwemkhono!' kitsi beyihumusheka itsi etikwencwadzi njalo.
Uma ulalela tinkhulumo taBatjele nenina kuyabonakala kutsi Batjele akanaluvalo ngemiphumela. Bhala saga lasisebentisile lesikhombisa loko.
Bhala ingcikitsi yalomdlalo.
Yini lebangela LaMbuli atsi babambe umoya ngalemiphumela?
Lomdlalo uvule emehlo netingcondvo tetetsamelilwati tawo ngebudlelwano emkhatsini wemphilo yasesikolweni nemphilo yangaphandle. Nika tibonelo LETIMBILI letifakazela loko kulomdlalo.
Lutfolakala kuphi ludvweshu kulomdlalo? Nika luhlobo LUNYE nesigameko SINYE lesifakazela imphendvulo yakho.
Lusha lunetikhatsi lapho luphuma khona endleleni yetimiso letemukelekile emmangweni. Sekela lombono ngesigameko lesitfolakala kulomdlalo.
Batali labahle ngulababamba lichaza emfundvweni yebantfwana babo. Phawula ngalombono ubhekise kuLaNgwenya.
Hlahlela simonhlalo salomdlalo ngemaphuzu LAMABILI.
Siphetfo salomdlalo ngabe sibumbene kangakanani neligama lawo? Chaza.
Lwati lwendzabuko luyintfo lemcoka etimphilweni tebantfu. Ngabe umbhali walomdlalo ukwetfule kanjani loko ebantfwaneni baseMkhuphukantsaba? Chaza.
Bhala emakhono LAMABILI lagcugcutelwe kulomdlalo kukhutsata bafundzi ngelikusasa labo, bese uyasho kutsi likhono ngalinye ligcugcutelwe ngayiphi indlela.
SAMBA SIGABA C:
SAMBA SAKO KONKHE:
